به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام کزازی، کارشناس مهدویت، در این مطلب به موضوع نشانه‌های ظهور و چرایی پرهیز از تطبیق شتاب‌زده آن‌ها بر حوادث و شخصیت‌های امروزی می‌پردازد و به تبیین فلسفه بیان این نشانه‌ها در روایات می‌پردازد که تقدیم مخاطبان گرامی می‌شود.
بسم‌الله الرحمن الرحیم
سؤال شده است که اگر نباید نشانه‌هایی را که در روایات درباره ظهور بیان شده‌اند، بر مصادیق و اتفاقات امروزی تطبیق دهیم، پس اساساً چرا این روایات مطرح شده‌اند و چرا تا این اندازه با جزئیات به نشانه‌های ظهور پرداخته شده است؟
پاسخ این سؤال روشن است. یکی از پیامدهای منفی تطبیق‌گرایی، ایجاد ناامیدی در میان مردم است. اگر بدون تخصص و آگاهی کافی از تمام نشانه‌ها، روایات و قرائن، اقدام به تطبیق آن‌ها کنیم و بگوییم فلان شخص شعیب بن صالح است، دیگری یمانی است و فرد دیگری سید خراسانی، در واقع با هر اتفاقی، نشانه‌ای از ظهور را به یک مصداق امروزی نسبت داده‌ایم. این روند ممکن است در طول سال‌های مختلف بارها تکرار شود؛ هر بار مجموعه‌ای از نشانه‌ها را به‌زور کنار هم قرار دهیم و نتیجه بگیریم که ظهور نزدیک است.
برای روشن شدن پیامد چنین رویکردی، به یک نمونه عینی توجه کنید. یکی از دوستان شیعه سوری من می‌گفت: در تمام سال‌هایی که درگیر جنگ سوریه بودیم، بارها به ما گفتند داعش همان سفیانی است، فلان شخص یمانی است، دیگری سید خراسانی است و نشانه‌های ظهور در حال تحقق است؛ اما با وجود گذشت چندین سال از جنگ سوریه، ظهوری اتفاق نیفتاد. کار به جایی رسیده که من، به‌عنوان یک شیعه دوازده‌امامی اهل سوریه، دیگر از ظهور ناامید شده‌ام، حرف هیچ‌کس را قبول ندارم و اصلاً نمی‌دانم باید چه کار کنم.
این نمونه، یکی از پیامدهای عینی تطبیق‌گرایی است. وقتی نشانه‌های ظهور را بارها بر مصادیق مختلف تطبیق می‌کنیم، اما آن اتفاقی که وعده داده شده رخ نمی‌دهد، دیگر کسی به این سخنان اعتماد نمی‌کند و حتی ممکن است از پیگیری نشانه‌های واقعی ظهور نیز فاصله بگیرد؛ در حالی که اساساً یکی از کارکردهای نشانه‌های ظهور، ایجاد آمادگی است؛ یعنی انسان از زمانی که این نشانه‌ها تحقق پیدا می‌کنند، آمادگی لازم را داشته باشد.
اما چرا روایات نشانه‌های ظهور تا این اندازه زیاد و جزئی هستند؟
ببینید، مسئله روایات ظهور، هم در طول تاریخ و هم در عصر حاضر، متأسفانه در موارد متعددی بازیچه دست افراد غیرمتخصص قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که حتی عده‌ای برای سرگرمی به سراغ این روایات می‌روند. کتاب‌های موسوم به «ملاحم و فِتَن» اصطلاحا کتاب‌هایی هستند که خیلی به نشانه‌های ظهور و قیامت پرداخته‌اند؛ اما متأسفانه بسیاری از روایاتی که درباره علائم آخرالزمان، قیامت و ظهور نقل شده‌اند، حاوی مطالب جعلی و غیرصحیح هستند.
برای نمونه، روایاتی با عنوان «روایات رایات سود» یا همان روایات پرچم‌های سیاهی که از خراسان برافراشته می‌شوند، وجود دارد. اگر این روایات را از منظر تاریخی بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که بخش مهمی از آن‌ها در دوره حکومت عباسیان مطرح شده‌اند. این روایات را به امام صادق علیه‌السلام نسبت داده‌اند، در حالی که ایشان صادرکننده این احادیث نبوده‌اند. پس از آن دوره نیز دیگر با همان روایات به شکل پیشین مواجه نمی‌شویم. علت این مسئله آن است که این احادیث برای توجیه و ایجاد پذیرش عمومی نسبت به حکومت عباسی جعل شده بودند.
برای مثال، در برخی از این روایات، از سید خراسانی سخن گفته شده که مصداق تاریخی آن را ابومسلم خراسانی معرفی می‌کردند؛ شخصی که در خراسان و مرو زمینه‌ساز روی کار آمدن حکومت عباسیان شد. در واقع، این روایات را جعل کردند تا پرچم سیاه حکومت و خلافت عباسی را با نشانه‌های ظهور تطبیق دهند. عباسیان از پرچم‌های سیاه استفاده می‌کردند و شعارشان نیز «الرضا من آل محمد» بود؛ شعاری که با انتساب خود به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، زمینه پذیرش عمومی حکومتشان را فراهم می‌کرد.
آن‌ها می‌دانستند که مردم، به‌ویژه شیعیان، با مفهوم ظهور آشنا هستند و در انتظار آن به سر می‌برند؛ بنابراین، با جعل روایاتی درباره پرچم‌های سیاه و نشانه‌های ظهور، تلاش کردند حکومت خود را با این باورها پیوند بزنند و به آن مشروعیت و مقبولیت عمومی ببخشند.
تفاوت سوءاستفاده از روایات با جعل احادیث نشانه‌های ظهور
در اینجا باید به یک تفاوت ظریف توجه کرد. گاهی روایتی در منابع دینی وجود دارد و گروهی از آن روایت سوءاستفاده می‌کنند؛ مانند جریان احمدالحسن بصری که با استناد به برخی روایات موجود، ادعای مهدویت می‌کند. این یک نوع سوءاستفاده از دین و روایات است. اما آنچه در جریان حکومت عباسی و از سوی حامیان خلافت عباسی اتفاق افتاد، صرفاً سوءاستفاده از روایات موجود نبود؛ بلکه آنان خودشان روایاتی را جعل و به دروغ به معصومان نسبت دادند و مدعی شدند که پرچم‌های سیاه و حرکت‌هایی از این دست، از نشانه‌های ظهور هستند.
بنابراین، هنگامی که درباره نشانه‌های ظهور در روایات سخن می‌گوییم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که بخش قابل‌توجهی از روایات این حوزه با جعل و مطالب غیرصحیح آمیخته شده‌اند. ازاین‌رو، بررسی و تشخیص اعتبار این روایات، نیازمند مراجعه به آثار متخصصان و پژوهشگران عرصه مهدویت است؛ از جمله آثاری که بزرگانی همچون آیت‌الله طبسی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین میرباقری و دیگر محققان این حوزه ارائه کرده‌اند.
دو کتاب پژوهشی برای شناخت دقیق‌تر روایات نشانه‌های ظهور
در همین زمینه، دو کتاب تحلیلی و پژوهشی را معرفی می‌کنم که مراجعه به آن‌ها می‌تواند نگاه انسان را به روایات نشانه‌های ظهور تغییر دهد:
کتاب «بررسی تاریخی روایات علائم الظهور»، اثر دکتر مصطفی صادقی.
کتاب «بررسی روایات نشانه‌های ظهور»، اثر استاد خدامراد سلیمیان.
این دو اثر از جمله کتاب‌هایی هستند که مطالعه آن‌ها برای شناخت و بررسی دقیق‌تر روایات نشانه‌های ظهور ضروری است و می‌تواند نگاه ما را به این نوع از روایات تغییر دهد.
اما آنچه را که با اطمینان بیشتری می‌توان از روایات درباره نشانه‌های ظهور بیان کرد، نشانه‌های پنج‌گانه‌ای است که در روایات از آن‌ها با عنوان «خَمس علامات مَحتومات» یاد شده است؛ یعنی پنج نشانه حتمی ظهور. در روایات، این پنج نشانه به‌عنوان علائم حتمی معرفی شده‌اند و عبارت‌اند از: قتل نفس زکیه، خسف در بیداء، خروج سفیانی، خروج یمانی و صیحه آسمانی.
البته همین پنج نشانه نیز در روایات به‌صورت اجمالی مطرح شده‌اند و درباره جزئیات و مصادیق آن‌ها نمی‌توان بدون بررسی دقیق اظهارنظر کرد.
برای نمونه، درباره قتل نفس زکیه باید پرسید: آیا منظور از نفس زکیه، شخص مشخص و معینی است؟ آیا مقصود محمد بن عبدالله، معروف به نفس زکیه، است که در دوره امام صادق علیه‌السلام کشته شد؟ یا منظور، انسانی پاک و بی‌گناه است که در آستانه ظهور به قتل می‌رسد؟ در روایات، جزئیات روشنی درباره تمام این احتمالات وجود ندارد و تنها با استفاده از برخی قرائن می‌توان به این نتیجه رسید که منظور، شخصی مشخص و انسانی بی‌گناه است.
در تعبیر «النفس الزکیة» نیز به دلیل وجود الف و لام تعریف(از لحاظ ادبیات عرب)، از یک شخص معین سخن گفته شده است؛ یعنی یک انسان پاک و بی‌گناه که هویت مشخصی دارد، نه هر فرد بی‌گناهی که در طول زمان به قتل می‌رسد.
از سوی دیگر، در برخی روایات آمده است که این فرد در سرزمین مکه و میان رُکن و مقام به شهادت می‌رسد. البته در همین‌جا نیز ممکن است گرفتار تطبیق‌گرایی شویم و هر فردی را که در شرایطی مشابه به شهادت رسیده است، مصداق نفس زکیه بدانیم.
نکته مهم دیگر این است که نشانه‌های ظهور باید در کنار یکدیگر و به‌صورت مجموعه‌ای بررسی شوند. به این معنا که نباید یک نشانه را به‌تنهایی مبنای تطبیق قرار دهیم، بلکه باید مجموعه نشانه‌ها را در نظر بگیریم؛ چراکه این علائم در یک بازه زمانی محدود و نزدیک به ظهور تحقق پیدا می‌کنند.
برای مثال، درباره قتل نفس زکیه در روایات آمده است که این اتفاق پانزده روز پیش از ظهور حضرت رخ می‌دهد. خروج سفیانی، خروج یمانی، خسف در بیداء و صیحه آسمانی نیز در همین بازه زمانی محدود مطرح شده‌اند و باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
بر همین اساس، اگر شخصیتی مانند شیخ باقر محمد النمر رحمه‌الله علیه را که حکومت عربستان او را به قتل رساند و متأسفانه ذبح کرد، برخی به‌عنوان مصداق نفس زکیه معرفی کنند، یکی از شاخص‌هایی که می‌توان با استناد به آن این تطبیق را رد کرد، همین مسئله تجمیع نشانه‌های ظهور است. زیرا قتل نفس زکیه باید در کنار سایر نشانه‌های حتمی و در بازه زمانی مشخص خود اتفاق بیفتد و نمی‌توان صرفاً به دلیل شباهت یک واقعه با بخشی از توصیفات روایی، آن را مصداق قطعی نفس زکیه دانست.
نظر شما